عشق را دیدم زبانش سرخ بود  

قبل از «طلا و مس» چه فیلم هایی در سینمای ایران توانسته اند تصویر مناسبی از عشق زن و شوهرهای ایرانی نشان بدهند؟

در سینمای ایران معدود فیلم هایی که به رابطه عاشقانه و احساسات پاک میان زن و شوهر پرداخته اند معمولا یا پایان دلخراشی داشته اند و یا دو شخصیت نامتعارف را در مرکز داستان قرار داده اند. «شب یلدای» (کیومرث پوراحمد) که یکی از بهترین و نوستالژیک ترین عاشقانه های تاریخ سینمای ایران است بیشتر بر مبنای هجران و جفا شکل گرفته تا وصل و معاشقه. قرمز (فریدون جیرانی) هم نمونه رابطه عاشقانه ای میان زن و شوهر است که خوب پرورده شده و از لحاظ اصول دراماتیک هیچ کم و کسری ندارد ولی آن قدر جنون و عصبیت قاتی شخصیت ها شده که در اواخر فیلم دیگر به زحمت می شود عشق را میان آن همه حس منفی تشخیص داد. باقی فیلم ها نیز معمولا به نامزدها می پردازند- که البته نامزدی شان بیشتر راهی برای دور زدن ممیز است- و یا عشق هایی که بیرون از محیط خانه و میان دو غریبه اتفاق می افتند. انگار خانه ایرانی جای عاشقی کردن نیست و هنوز عشق میان زن و شوهرها (حتی زن و شوهر های جوان) مد نشده است. دراین میان می توان به چند فیلم ساز اشاره کرد که در آثارشان تصویری اصیل، ایرانی و «خانگی» از عشق ارائه داده اند. البته نسبت این فیلم ها به کارنامه همین فیلم سازان نیز اندک است اما نگاه بکر و جست و جوگر آنان که بی توجه به کلیشه های بازار سینما، رابطه عاشقانه میان زوج های جوان را تقدیس می کنند جای ستایش دارد.

 

علی حاتمی/ عشق در قاب خاتم
شاید عمر حاتمی قد نداد تا کارهای درخشان تر و بیشتری بسازد اما همین چند نمونه کارش مملو از عاشقانه های اصیل ایرانی است.
مادر: حمید جبلی همسر خجالتی و با حیایی است که هر بار با کلی ترس و لرز می آید دم در خانه مادر زنش تا زن جوانش را ببیند. محمد علی کشاورز هم با آن زبان تلخ و هیبت خفت تا می تواند بد و بیراه بار داماد بیچاره می کند و همین طوری برای سرگرمی مانع دیدار زن و شوهر می شود. این نما در فیلم «مادر» چند بار تکرار می شود و هر بار محمد ابراهیم (محمد علی کشاورز) سر می رسد و نمی گذارد جبلی با دل خوش همسر باردارش را ببیند و دو کلام اختلاط کنند. رفتار نجیبانه جبلی با آن گردن باریک تر از مو واقعا دل آدم را آب می کند.

هزار دستان: علی نصیریان را با آن عینک پنسی و سر تراشیده در نقش ابوالفتح یادتان هست؟ که در یک سکانس فراموش نشدنی یکی از بهترین فراز های عاشقانه سینمای ایران را در لحظه خداحافظی با همسرش رقم زد. ابوالفتح که می داند فرصت زیادی برایش نمانده، رو به روی همسرش جیران (مینو ابریشمی) می نشیند و با آن لهجه شیرین و دلنشین آذری (با دوبله حیرت انگیز ناصر تهماسب) از آخرین وداع می گوید. ظرافت دیالوگ های حاتمی در این سکانس از این جا سرچشمه می گیرد که ابوالفتح و همسرش (به عادت مردمان شریف آن روزگار) با لحنی پوشیده و سرشار از استعاره های بکر و زیبا صحبت می کنند و حتی ابراز عشق شان هم با لطافتی پنهان و با واژه های اشاره وار و سربسته انجام می شود. همین نجابت کلام و رفتار آن هاست که مخاطب را به حسرت عشق های سنتی آن روزگار وا می دارد.

 

داریوش مهرجویی/ فیلسوف ها عاشق می شوند
علی حاتمی عشق را نیز مثل همه چیز های دیگر در چارچوب سنت و زندگی اصیل ایرانی می بیند و مهر جویی نگاهی روشنفکرانه دارد. در واقع عشق در دیدگاه حاتمی یک سنت اجتماعی و رفتار ساده ای است که از طریق آموختن به نسل های بعد منتقل می شود و نوعی ارزش خانوادگی است اما مهرجویی عشق را فرآیندی پیچیده و فلسفی می بیند.

لیلا: این فیلم در کارنامه مهرجویی فیلم خاصی است. چون او در این فیلم بیش از بقیه آثارش به پس زمینه سنتی انسان مدرن پرداخته و این کشمکش را به شیوه ای کاربردی به تصویر می کشد. علی مصفا یک شوهر ایده آل است که همسرش (لیلا حاتمی) را دوست دارد و به عنوان یک شوهر؛ رفتاری مسوولانه دارد. او و همسرش خانواده ای امروزی هستند که به ظاهر مدرن و روشنفکرانه زندگی می کنند اما وقتی که یک پدیده طبیعی (نازایی زن) پیش می آید افکار، تصمیم ها و نگاهشان به زندگی کاملا سنتی می شود.

 

طهران، تهران: آخرین فیلم استاد هم بر پایه عشق و «تفاهم» چند زوج شکل می گیرد. زوج پیر با زوج جوان، فرقی نمی کند، مهم این است که عشق در فیلم مهرجویی «شادمانه در کنار هم زیستن» ترجمه می شود. «طهران، تهران» لحظه های کوچک عاشقانه ای دارد که به یاد می مانند و البته ساختار اصلی درام نیز در قالب رابطه ای عاشقانه و تفاهم آمیز جای می گیرد وگرنه اگر سقف خانه من و شما (خدای نکرده) روی سرمان خراب شود هیچ معلوم نیست که کار به دادگاه خانواده نکشد و هر کدام با عصبانیت دیگری را مقصر این «اتفاق» قلمداد نکنیم!

 

مهمان مامان: رابطه پارسا پیروز فر و نسرین مقانلو لحظه های شیرین و با مزه ای دارد؛ به خصوص دلواپسی های پیروز فر وقتی که مقانلو دچار حمله می شود، حتی بعضی لحظه های ارتباط بین گلاب آدینه و حسن پور شیرازی خیلی ناب در آمده.

ابراهیم حاتمی کیا/ عشق در میدان مین
کارگردانی که جنگی سازی معروف است و در عاشقانه سازی از جنس جنگی آن هم تبحر دارد.
آژانس شیشه ای: چه کسی می تواند ادعا کند که عشق حاج کاظم و فاطمه را می شد از این لطیف تر به تصویر کشید؟ آن نمای درخشان «آژانس شیشه ای» که فاطمه پلاک حاج کاظم را برایش می فرستد با نیمی از سکانس های عاشقانه  دهه 70 برابری می کند. حاتمی کیا عشق زن و شوهر فیلمش را بیش از آن که با «بروز» نشان دهد با «حذف» به تصویر می کشد. غیبت فاطمه او را به شمایلی مثالی تبدیل می کند و حاج کاظم با ظریف ترین و پنهان ترین شیوه با همسرش از عشق می گوید.

 

از کرخه تا راین: او عشق میان قهرمان داستان و همسرش را به همین شیوه نشان داده بود. از طریق گفت و گو و حذف تصویر. سکانس گفت و گوی تلفنی علی دهکردی با همسرش اشک هر تماشاگری را در می آورد؛ وقتی غم غربت به غم های او اضافه شده بود و با همسرش طوری حرف میز د که انگار معشوقی دست نیافتنی است که دیگر او را نخواهد دید.

 

به نام پدر: نجابت و حس خانوادگی در آن موج می زند اما تنش قصه چنان بالا گرفته که احساس زن و شوهر به یکدیگر را جز در لحظه هایی گذرا نمی توان دید. ضمنا این فیلم مثل فیلم های قبلی حاتمی کیا لحظه های به یاد ماندنی و سکانس های ویژه ندارد.

 

ارتفاع پست: با این که فراز های حسی تاثیر گذاری دارد ولی بیشتر دورنمایی از سبک رفتار زن و شوهر ایرانی است که زن عشق را با احترام می آمیزد و مرد وظیفه خود می داند که همسرش را خوشبخت کند؛ حتی اگر به قیمت نابودیش تمام شود.

 منبع : سیمرغ